Kári Gautason skrifar:
Mér var boðið á dögunum að skrifa pistla um málefni líðandi stundar á þennan ágæta vef, það hyggst ég nýta mér. Fyrsta verkefnið er að koma frá mér efni sem ég hef verið að pæla í um nokkurt skeið, nefnilega sjálfbæran landbúnað. Sennilega verður þetta allt saman í einni bendu en það verður að hafa það.
Til að landbúnaður sé sjálfbær þarf hann samþætta þrjá þætti, samfélagslega, umhverfislega og efnahagslega. Ég ætla að byrja á að fjalla um samfélagslega þáttinn í landbúnaði í dag.
Morgunblaðið sagði frá í fréttum á dögunum að óeirðir hefðu verið í Alsír vegna hækkandi matvælaverðs. Þar kom fram að verð á matvælum hefði hækkað þar í landi um 30% á stuttum tíma.
Það sem hinsvegar kom ekki fram er stóra myndin. Vísitala matvælaverðs, sem FAO (Matvælastofnun Sameinuðu Þjóðanna) gefur út, hækkaði um 34% á seinni helming síðasta árs.. Ein af helstu ástæðunum fyrir þessari hækkun var að öllum líkindum til komin vegna þess að veður var óheppilegt á mörgum helstu landbúnaðarsvæðum heims. Þurrkar í Rússlandi, Kazakhstan og Suður Ameríku léku 
bændur grátt auk þess sem rigningar og flóð fóru illa með uppskeru í Kanada og Ástralíu. FAO spáir því að þetta verð(eða hærra) haldist út áratuginn.
Ef ekki kemur til stór uppskera í heiminum öllum á þessu ári mun matvælaverð halda áfram að stíga. Það mun hafa slæmar afleiðingar fyrir fátæk lönd sem þurfa að flytja inn sína matvöru í stórum stíl og hinn mikla skara af fátæklingum sem búa í borgum víðsvegar um heiminn. Ekki eru nema tvö ár síðan óeirðir voru í fjölmörgum löndum heims af sömu ástæðum og í Alsír nú um daginn. Þá féllu 75-100 milljónir manns niður í sára fátækt og hungur samkvæmt FAO. Fyrir okkur á Íslandi kemur þetta fram í hækkandi aðfangaverði, en ekki spurning um líf eða dauða.
Eitthvað er ekki í lagi í núverandi kerfi, rétt um milljarður manna er hungraður og annar milljarður manna of þungur.
Það er ágætt að hugsa til þess að krafan um ódýr matvæli hefur þau áhrif að ekki allur kostnaður við að framleiða vöruna kemur fram í verðinu á vörunni, aðeins berstrípaður framleiðslukostnaður liggur þar að baki. Þannig að matvæli sem eru í raun mjög dýr í framleiðslu hafa lágt markaðsverð.
Umhverfis og samfélagslegur kostnaður er þar að mestu leyti undanskilinn. Sennilega myndi maður sneiða framhjá súkkulaðitegundum sem merktar væru: „25% líkur að barnaþræll“ hafi týnt kakóbaunirnar í þessari vöru (í rauninni þyrfti maður þá að forðast eiginlega allt súkkulaði). Það gæti verið að neytandinn hugsi sig tvisvar um áður hann kaupir ódýrustu kaffibaunirnar ef eftirfarandi tafla fylgdi með.
Taflan sýnir það stökk sem verð á kílógrammi á kaffibaunum sem verður frá bónda nokkrum í Úganda til kaffihúss í Bretlandi (nánar í bókinni Stuffed and starved). 14 cent á kg fær bóndinn (hann segist þurfa 32 cent á kílógrammið til að geta sent börnin sín í skóla og hugsað vel um landið sitt). Lögmál markaðarins ættu að virka þannig að hann færi að rækta eitthvað sem hann fær meira borgað fyrir. Málið er ekki svo einfalt þar sem land þar sem kaffi er ræktað hentar varla undir nokkurn annan landbúnað (hálent og þurrt). Þannig er þetta með margar landbúnaðarvörur. Svo bóndinn hefur engra kosta völ aðra heldur en að rækta meira af kaffibaunum, pína landið eins og hann getur og vinna meðan dagurinn endist til þess að ná að skrapa fram lífsviðurværi. Ágætis samlíking er klárinn Boxer, í bók George Orwell, Animal Farm. Mottó hans var: ,,Ég mun leggja harðar að mér” þegar eitthvað vandamál kom upp.
Þessi leikur leiðir oft til þess að bóndinn fer á hausinn og flytur í næstu stórborg í von um vinnu og bætist þar í hóp rúmra 800 milljóna af fólki í fátækrahverfum heimsins.
Dæmi sem íslenskir bændur eiga kannski auðveldara að tengja sig við er sagan af Lee Kyung Hae sem svipti sig lífi fyrir utan fund World Trade Organization í Cancún í Mexíkó. Hann hrópaði ,,WTO drepur bændur” og stakk sig síðan í brjóstkassann með svissneskum vasahníf. Lee var kúabóndi nálægt Seoul í Suður Kóreu. Hann fór í bændaskóla, giftist og hóf síðan búskap eftir útskrift. Hann var góður bóndi, á bæinn hans komu nemendur í verknám og hann fékk verðlaun frá Sameinuðu Þjóðunum árið 1988 fyrir leiðtogahlutverk sitt í sveitinni.
Síðan lyftu kóresk stjórnvöld takmörkunum á innflutningi á áströlsku nautakjöti, lægra verð fyrir neytendur, hagræðing í sveitum. Stjórnvöld í Kóreu hvöttu bændur til að hagræða, stækka fjósin og fjölga. Lee gerði nákvæmlega þetta, tók lán til að hagræða. En verðið hækkaði ekki aftur eftir hrunið sem kom við innflutninginn. Smám saman fækkaði í kúahjörðinni er Lee sendi fleiri og fleiri gripi í sláturhúsið til að borga vextina af láninu, allt kom fyrir ekki og Lee missti jörðina.
Eftir það gerðist helgaði hann líf sitt baráttunni gegn WTO, gagnvart því kerfi hnattvæðingar sem fór svo illa með kóreskan landbúnað sem endaði þann 10. september 2003. Í dag líta margir á hann sem píslarvott fyrir baráttu smábænda á heimsvísu. Minningargrein um Lee Kyung Hae má finna hér.
Síðan Lee dó, árið 2003, hefur ýmislegt jákvætt gerst í landbúnaðarmálum. Alþjóðastofnanir og stjórnvöld um allan heim hafa verið að færa sig frá stefnu síðustu áratuga um markaðsvæðingu landbúnaðarkerfisins og lagt meiri áherslu á það að styðja við fjölskyldubú. Þetta má sjá í nýjustu skýrslu IFAD um fátækt í dreifbýli. Einn af hverjum fjórum íbúum jarðarinnar stundar ennþá sjálfsþurftabúskap. Fyrir hundrað árum gerðum við íslendingar það líka. Þeim forréttindum megum við ekki gleyma.
Við hérna á Íslandi höfum tvær tilraunir um mismunandi nálganir á landbúnað, svína og kjúklingarækt sem er án afskipta ríkisins og svo hefðbundinn landbúnaður, mjólkurframleiðsla og sauðfjárrækt.
Dæmi svo hver fyrir sig um hvort hefur heppnast betur.
Næst mun ég fjalla um umhverfisþáttinn.
Kári Gautason stundar nám í búvísindum við Landbúnaðarháskóla Íslands