Eyjólfur Ingvi Bjarnason skrifar:
Í síðasta Bændablaði ritar Einar Sigurðsson, forstjóri Mjólkursamsölunnar grein sem heitir „Hagræðing í mjólkuriðnaði – fyrir bændur og fyrir neytendur“. Ég þakka Einari góða yfirlitsgrein sem ég lít á sem óbeint svar við grein minni hér í Bændablaðinu fyrir mánuði síðan, þeirri grein hef ég fengið mjög jákvæð viðbrögð við alls staðar af landinu. Ég er hins vegar ekki sammála öllu því sem Einar segir en einnig skaut hann sér undan þeim beinu spurningum sem ég setti fram í grein minni.
Hálfkveðnar vísur
Eflaust hefur Mjólkursamsalan lækkað tilkostnað við söfnun, vinnslu og dreifingu mjólkur og mjólkurvara upp á 1,8 milljarð króna á síðustu fimm árum, framreiknað á verðlagi 2010 og veitt þeim ávinningi út í verðlag til bænda og neytenda. Forsendur þeirrar tölu koma hins vegar ekki fram og því gæti hún allt eins verið lægri eða hærri.
Duldu skilaboðin í grein Einars voru nokkuð skýr, þ.e. að það væri óþarfi að framleiða mjólk á dreifbýlustu svæðum landsins því að þar þarf að taka allan þunga úr vörunni áður en hún væri flutt á markað og í raun mun betra að hún væri framleidd nær höfuðstöðvunum svo ódýrara væri að vinna hana. Ef staðreyndin er sú eiga menn að segja það berum orðum en ekki í hálfkveðnum vísum.
Gott að lækka kostnað
Það er gott að tekist hafi að lækka tilkostnað við vinnslu svo hækka megi verð til bænda og ég dreg ekki í efa það framlag MS til byggðalaganna þar sem kúabúskapur er sannarlega hryggjarstykkið í byggðinni. Ef skipting búnaðargjalds er skoðuð eftir landssvæðum er hlutdeild nautgriparæktar stærst á Suðurlandsundirlendinu, Borgarfirði og miðsvæðis á Norðurlandi, í öðrum dreifbýlli byggðum er sauðfjárrækt hryggjarstykkið í landbúnaði.
Ofantalin skipting kemur heim og saman við skýrslu Kolfinnu Jóhannesdóttur frá 2007 um Svæðisbundna þróun landbúnaðar en þar kemur fram að mjólkurframleiðsla færist nær þéttbýlinu og sauðfjárrækt fjær. Þá ber að hafa í huga að kúabúskapurinn flyst á þau svæði þar sem verð á landi er hátt og það samhliða háu verði á greiðslumarki er ekki til þess fallið að auka endurnýjun í greininni nema til komi hugarfarsbreyting hjá lánastofnunum og kannski ekki síst kúabændum sjálfum.
Er skynsamlegt að þjappa framleiðslunni saman?
Landssamtök kúabænda vinna nú að stefnumótun fyrir nautgriparækt. Hún er unnin í samstarfi við Auðhumlu sem er aðaleigandi Mjólkursamsölunnar enda kom skýrt fram í máli forsvarsmanna kúabænda, á nýafstöðum aðalfundi þeirra, að þeir teldu að úrvinnsluhliðin yrði ekki skilin frá framleiðsluhliðinni. Ef viljinn er sá að mjólkurframleiðsla flytjist öll á svæði í ákveðnum radíus umhverfis Reykjavík og Selfoss tel ég rétt að það sé skýrt fram sett í stefnumótun greinarinnar. Hvort það er skynsamleg ákvörðun að öll mjólkurframleiðsla sé á svo samþjöppuðu svæði út frá hættu á sjúkdómum eða náttúruvá verður tíminn að leiða í ljós ef sátt næst um slíka breytingu.
Sem íbúi í Dalabyggð
Einar svarði ekki beint spurningu minni um það hvort samlagið í Búðardal yrði þar ennþá eftir 10 ár á annan hátt en þann að markmið breytinganna þar væri að tryggja ávöxtun fjárfestinganna. Því vil ég umorða spurningu mína og spyr nú, hvenær verður samlaginu í Búðardal lokað? Einar ætti að vita það jafn vel og ég að vinnslulínuna fyrir mygluosta sem fjárfest var í fyrir fáum árum, er auðvelt að taka niður og setja upp annars staðar á stuttum tíma án þess að það komi niður á framleiðslu þeirra vara sem þar eru búnar til.
Ég spyr sem íbúi í Dalabyggð, í ljósi þess að samlagið í Búðardal er einn af stærstu vinnustöðum byggðalagsins og áhrif lokanna í Búðardal því meiri en annarra starfstöðva MS vegna fjölbreytilegri atvinnustarfsemi á þeim stöðvum. Ég vil heiðarlegt svar sem ekki verður í formi hálfkveðinnar vísu, eins og öll þau svör sem sveitarstjórn Dalabyggðar hefur fengið frá Mjólkursamsölunni undanfarin ár um að stöðugt sé verið að styrkja reksturinn. Það vil ég svo heimamenn geti undirbúið sig betur og leitað að öðrum atvinnutækifærum sé það ætlunin að loka stöðinni.
Skynsemi að leiðarljósi
Ég vona að Mjólkursamsalan beri gæfu til að hafa skynsemina að leiðarljósi við frekari hagræðingaraðgerðir fyrirtækisins og leiti samráðs við félagsmenn sína og hugi að því að hafa plan B tilbúið ef plan A gengur ekki upp. Jafnframt vona ég að Mjólkursamsalan ásamt Landssamtökum kúabænda hugi að því í stefnumótun sinni hvernig nýliðun verði háttað á komandi árum því af viðbrögðum þeirra við ræðu sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra á búnaðarþingi að dæma má ætla að þeir hafi engar áhyggjur af slíku. Að því gefnu að kúabændur lifi ekki í þeirri trú að þeir muni lifa að eilífu, hlýtur þessi afstaða að túlkast sem vantrú á framtíð greinarinnar í heild sinni. Meðalaldur kúabænda á Íslandi er nú 52 ár og hefur hækkað jafnt og þétt síðustu ár. Vilji menn hugsa lengra en sem nemur til loka starfsævi starfandi kúabænda er nauðsynlegt að huga að því vandamáli sem skortur á nýliðun er, hún er mikilvægur partur af undirstöðum mjólkuriðnaðarins.
Greinin birtist í Bændablaðinu 7. apríl 2011.
Eyjólfur Ingvi Bjarnason, í framhaldsnámi við UMB, Ási, Noregi og íbúi í Dalabyggð.